Osiyo birjalarida o‘sish, Xitoy eksportida jadallashuv: bu O‘zbekiston iqtisodiyotiga qanday ta’sir qiladi?

10-noyabr, seshanba kuni Osiyoning asosiy fond indekslari o‘sish qayd etdi. Bunga AQSH fond bozoridagi tiklanish, texnologik kompaniyalar aksiyalariga qiziqish va sun’iy intellekt uchun zarur yarimo‘tkazgichlarga talabning yuqoriligi turtki bo‘ldi.

Yaponiyaning Nikkei 225 indeksi 2,9 foizga, Janubiy Koreyaning Kospi indeksi 4,4 foizga, Tayvanning Taiex indeksi esa 2,5 foizga ko‘tarildi.

Yaponiyaning SoftBank Group kompaniyasi aksiyalari ham savdolar davomida qariyb 14 foizga qimmatlashdi. Biroq kompaniya keyinchalik iyul-sentabr choragi yakunlari bo‘yicha taxminan 7 milliard dollarlik sof zarar haqida ma’lum qildi. Bu texnologik sektorda investorlar optimizmi va moliyaviy xatarlar bir vaqtda mavjudligini ko‘rsatadi.

Bozor ishtirokchilari AQSHda oktabr oyi inflyatsiyasi bo‘yicha e’lon qilinadigan ma’lumotlarni ham kutmoqda. Ushbu ko‘rsatkichlar Federal zaxira tizimining foiz stavkalari yuzasidan keyingi qarorlariga ta’sir qilishi mumkin.

Sun’iy intellekt iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirmoqda, ammo xavflar saqlanib qolmoqda

Sun’iy intellekt jahon texnologiya sanoatidagi investitsiyalarning muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Yirik kompaniyalar ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari, yuqori quvvatli serverlar va ilg‘or mikrochiplar uchun katta mablag‘ yo‘naltirmoqda.

Dunyodagi yetakchi yarimo‘tkazgich ishlab chiqaruvchilardan biri – Tayvanning TSMC kompaniyasi 2026-yil oktabr oyida 586,9 milliard yangi Tayvan dollari miqdorida daromad olganini ma’lum qildi. Bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 59,7 foizga ko‘p.

Mazkur natija ilg‘or chiplar ishlab chiqarish sanoatidagi yuqori faollikni ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, sun’iy intellektga yo‘naltirilayotgan yirik investitsiyalar qanchalik tez daromad keltirishi borasida savollar mavjud. Ma’lumotlar markazlarining yuqori energiya sarfi, moliyalashtirish xarajatlari va texnologik kompaniyalar aksiyalarining qimmat baholanishi investorlar uchun xavf tug‘dirishi mumkin.

Agar ushbu sektorda o‘sish sur’atlari sekinlashsa, bu mikrochiplar ishlab chiqarish, xalqaro savdo va texnologik investitsiyalar oqimiga ham ta’sir ko‘rsatishi ehtimoldan xoli emas.

Xitoy eksporti bir oyda 35,2 foizga oshdi

Jahon iqtisodiyotidagi yana bir muhim voqea Xitoy tashqi savdosining yuqori sur’atlarda o‘sishi bo‘ldi.

Xitoy bojxona ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil oktabr oyida mamlakat eksporti o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 35,2 foizga, importi esa 41,6 foizga oshdi.

Yanvar–oktabr oylarida Xitoyning tashqi savdodagi ijobiy saldosi 1,04 trillion dollarga yetdi. Bu mamlakat ketma-ket ikkinchi yil trillion dollardan ortiq savdo profitsitiga erishganini anglatadi.

Eksport o‘sishiga yuqori texnologiyali mahsulotlar, xususan, yarimo‘tkazgichlar va avtomobillar yetkazib berilishining kengayishi hissa qo‘shmoqda.

Biroq yuqori eksport ko‘rsatkichlari Xitoy iqtisodiyotidagi barcha muammolar bartaraf etilganini anglatmaydi. Ichki talabning nisbatan sustligi, ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi narx raqobati va ayrim davlatlarning savdo cheklovlari iqtisodiy o‘sish uchun xavf bo‘lib qolmoqda.

Xitoy mahsulotlarining jahon bozorlariga ko‘proq kirib borishi bir tomondan xaridorlar uchun tanlovni kengaytirsa, boshqa tomondan mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun raqobatni kuchaytirishi mumkin.

O‘zbekiston uchun eng muhim omil – Xitoy bilan savdo aloqalari

Xitoydagi iqtisodiy o‘zgarishlar O‘zbekiston uchun ham katta ahamiyatga ega. Chunki ushbu davlat mamlakatimizning eng yirik tashqi savdo hamkori hisoblanadi.

Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–sentabr oylarida O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasi 65,4 milliard dollarni tashkil etdi. Bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 6,3 foizga ko‘p.

Ushbu hajmning 23,2 foizi yoki qariyb 15,2 milliard dollari Xitoy hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Shu bilan birga, O‘zbekistonning umumiy eksporti 5,5 foizga kamayib, 25,8 milliard dollarni, importi esa 15,7 foizga oshib, 39,6 milliard dollarni tashkil etdi. Tashqi savdodagi manfiy saldo 13,7 milliard dollarga yetdi.

Demak, mamlakat uchun savdo hajmining o‘sishi bilan bir qatorda eksportni kengaytirish, import tarkibini samarali boshqarish va mahalliy ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini oshirish ham muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.

Global o‘zgarishlar O‘zbekiston uchun qanday imkoniyatlar yaratadi?

Birinchidan, sanoat va texnologiyalar. Xitoyda ishlab chiqarish hajmining kengayishi O‘zbekiston korxonalari uchun ayrim uskunalar, elektronika va sanoat texnologiyalarini xarid qilish imkoniyatlarini oshirishi mumkin. Biroq importning ko‘payishi mahalliy ishlab chiqaruvchilarga raqobat bosimini ham kuchaytiradi.

Ikkinchidan, investitsiyalar. Xitoy kompaniyalarining xalqaro bozorlardagi faolligi O‘zbekistonda qo‘shma ishlab chiqarish korxonalari va texnologik loyihalarni rivojlantirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratishi mumkin. Bunda investitsiyalarning mahalliy ish o‘rinlari, texnologiyalar transferi va eksportga qo‘shadigan hissasi muhim.

Uchinchidan, transport va logistika. Xitoy va Yevropa o‘rtasidagi savdo aloqalari Markaziy Osiyo tranzit yo‘laklarining ahamiyatini oshirishi mumkin. Xitoy-Qirg‘iziston-O‘zbekiston temiryo‘li kabi loyihalar mintaqaning transport salohiyatini kengaytirish nuqtayi nazaridan muhim hisoblanadi. Biroq tranzit imkoniyatlaridan foydalanish uchun transport infratuzilmasi, bojxona tartib-taomillari, logistika xizmatlari va xalqaro tashuvlar samaradorligini yaxshilash talab etiladi.

To‘rtinchidan, energetika va xomashyo. Xitoyning sanoat faolligi jahon xomashyo bozoridagi talabga ta’sir qilishi mumkin. Neft va boshqa energiya resurslari narxidagi o‘zgarishlar esa O‘zbekistonning import xarajatlari, ishlab chiqarish tannarxi va ayrim eksport yo‘nalishlarida turlicha aks etadi.

Beshinchidan, raqamli iqtisodiyot. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi O‘zbekiston uchun dasturiy ta’minot, IT xizmatlari, ma’lumotlarni qayta ishlash va raqamli infratuzilma sohalarida yangi imkoniyatlar ochishi mumkin. Biroq bu imkoniyatlardan foydalanish uchun malakali mutaxassislar, barqaror energiya ta’minoti va zamonaviy infratuzilma zarur.

Markaziy Osiyo global iqtisodiyotda o‘z o‘rnini mustahkamlay oladimi?

Jahon savdosida raqobat kuchayib borayotgan bir sharoitda Markaziy Osiyo davlatlari geografik joylashuvi, tabiiy resurslari va rivojlanayotgan transport yo‘laklari hisobiga yangi iqtisodiy imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin.

Biroq mintaqaning tranzit hudud sifatidagi salohiyati avtomatik ravishda yuqori iqtisodiy daromadni kafolatlamaydi.

Buning uchun sanoat kooperatsiyasini kengaytirish, xomashyoni chuqur qayta ishlash, eksport mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va yuqori qo‘shilgan qiymatli ishlab chiqarishni rivojlantirish talab etiladi.

Shuningdek, xalqaro investitsiyalar uchun barqaror va shaffof ishbilarmonlik muhitini ta’minlash muhim ahamiyatga ega.

Imkoniyatlar bilan birga xatarlar ham ortmoqda

Osiyo fond bozorlaridagi o‘sish, sun’iy intellekt texnologiyalariga yuqori talab va Xitoy tashqi savdosining kengayishi jahon iqtisodiyotidagi muhim tendensiyalarni aks ettirmoqda.

O‘zbekiston uchun ushbu jarayonlarning ta’siri, avvalo, tashqi savdo, sanoat investitsiyalari, texnologiyalar va transport-logistika aloqalari orqali namoyon bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, xalqaro bozorlardagi beqarorlik, savdo cheklovlari va texnologik sektordagi ehtimoliy pasayishlar ham iqtisodiy xavflarni kuchaytirishi mumkin.

Asosiy masala global iqtisodiyotdagi o‘sishdan faqat import va tranzit orqali emas, balki mahalliy ishlab chiqarish, eksport va yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish orqali manfaat olishdir.

Manbalar: AP, Reuters, TSMC, O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi