Ustaxonadagi metall hididan Janubiy Florida universiteti laboratoriyasigacha: AQShda mexanika muhandisligini tanlagan o‘zbek yoshining hikoyasi

Inson hayotidagi ba’zi burilish nuqtalari uning butun taqdirini va dunyoga bo‘lgan qarashlarini belgilab beradi. Mening yo‘lim Toshkentdagi shovqinli, qizigan metall va mashina moyi hidi keladigan oddiy xususiy ustaxonadan boshlanib, Amerikaning eng yirik tadqiqot markazlaridan biri bo‘lgan Janubiy Florida universiteti (USF) laboratoriyalarigacha yetib keldi. Bugungi kunda ko‘pchilik xorijda muvaffaqiyat qozongan yoshlarni ko‘rganda, buni shunchaki omad yoki tasodifiy moddiy imkoniyatlar samarasi deb o‘ylaydi. Biroq, jismoniy dunyoni o‘zgartiradigan va real moddiy mahsulotlarni yaratadigan haqiqiy muhandislik amaliyoti butunlay boshqacha qonuniyatlarga ega. Bu mening — tinimsiz adaptatsiya, inqiroz sharoitida qat’iy qaror qabul qilish va o‘z kelajagimni algoritmlar yordamida mustaqil loyihalash haqidagi hikoyamdir. 

Poydevor: Turin litseyi yillari

Mening mexanizmlar va texnologiyalar olamiga kirib kelishim shunchaki internetdagi zamonaviy trendlar yoki quruq, o‘tkinchi qiziqishlar ortidan paydo bo‘lgani yo‘q. Bolaligim Toshkent shahridagi metallga ishlov berish ustaxonalari muhitida, temir va mexanik qurilmalarning o‘ziga xos ritmi ostida o‘tgan. Aksariyat tengdoshlarim o‘yinchoqlarni shunchaki ermak yoki vaqt o‘tkazish uchun o‘ynagan bir paytda, men har bir mexanik qurilmaning ichki tuzilishini anglashga, uning qismlari qanday o‘zaro harakatlanishini mantiqan tushunishga intilardim. Men yoshligimdan o‘yinchoqlar bilan shunchaki o‘ynamasdim, balki ularni qismlarga ajratish, ichki viteslarini o‘zgartirish va qaytadan mutlaqo yangi shaklda yig‘ish menga o‘zgacha intellektual zavq berardi.

Aynan o‘sha yillarda menda ilk muhandislik tafakkuri shakllana boshlagan bo‘lsa, bu jismoniy dunyoga bo‘lgan qiziqishni va temir intizomni menga otam singdirgan. U kishi bilan ustaxonaga birga borganimda, yirik dastgohlar va avtomatlashtirilgan mexanizmlar ortida qanday murakkab amaliy jarayonlar yotganini tushunishga harakat qilardim. Oddiy metall parchalarining qanday qilib aniq konstruksiyalarga va ishchi agregatlarga aylanishi men uchun dunyodagi eng qiziqarli jarayon edi.

Toshkent shahridagi 145-sonli maktabni tamomlagach, menda kelajak borasida faqat bitta aniq maqsad bor edi — mexanika, kinematika va muhandislikning nazariy hamda amaliy asrorlarini professional darajada o‘rganish. Shu sababli ham Toshkent shahridagi Turin politexnika universiteti qoshidagi Akademik litseyni tanladim. Litseydagi yillar men uchun robototexnika, kinematik modellashtirish va dasturlash asoslari bilan o‘ta jiddiy shug‘ullanish maydoniga aylandi. Aynan shu maskanda men chiziqli tenglamalar, differensial hisob-kitoblar va kinematik modellar shunchaki oq qog‘ozdagi mavhum formulalar emas, balki real dunyodagi jismoniy harakat mexanizmlari ekanini dildan anglab yetdim.

Krizis menejmenti: Karantin eshiklari ortidagi 12 soatlik mustaqil mehnat

Mening xalqaro ta’lim tizimiga integratsiya bo‘lishimga va dunyo miqyosida fikrlashimga opamning muvaffaqiyati ma’lum ma’noda katta turtki bo‘lgan. U hali maktab partasida o‘qib yurgan kezlari FLEX dasturi xalqaro tanlovida g‘olib chiqib, AQShda bir yil davomida mustaqil tahsil olib qaytgan edi. Uning dunyoqarashi, xorijiy tilda erkin fikrlashi va xalqaro muhit bergan imkoniyatlarini ko‘rib, menda ham global raqobat maydonida o‘z kuchimni va intellektual salohiyatimni sinab ko‘rish istagi tug‘ildi. Biroq, hujjat topshirish va eng qizg‘in tayyorgarlik ko‘rish pallasi jahon tarixidagi eng og‘ir inqirozlardan biri — global koronaviris pandemiyasi va qat’iy karantin cheklovlari davriga to‘g‘ri keldi.

Bu davr men uchun haqiqiy hayotiy va akademik sinov edi. O‘sha paytlarda O‘zbekistonda AQSh universitetlariga kirish uchun zarur bo‘lgan SAT (Scholastic Assessment Test) imtihoniga tayyorlaydigan maxsus o‘quv markazlari, tayyor metodologiyalar yoki xususiy repetitorlar deyarli yo‘q edi. Butun dunyoni qamrab olgan karantin sharoiti esa barcha ta’lim muassasalarini mutlaqo yopib, vaziyatni yanada murakkablashtirdi. Biroq, men bu inqirozni to‘siq emas, balki o‘z ustimda ishlash uchun misli ko‘rilmagan imkoniyat deb qabul qildim.

Oylar davomida uydan tashqariga chiqmagan holda, mutlaqo mustaqil ravishda xalqaro darsliklar, global platformalar va ochiq internet resurslari ustida ishlashni boshladim. Internetdagi ta’limiy materiallarni chuqur tahlil qilish, kuniga 10-12 soatlab tinimsiz, uzluksiz o‘z ustimda ishlash menga nafaqat akademik tayyorgarlik, balki muammolarni mustaqil hal qilish va kuchli ichki intizom ko‘nikmasini berdi. Har bir matematik misol, geometrik masala va mantiqiy testlar ustida yolg‘iz qolib yechim izlash meni kelajakdagi murakkab muhandislik loyihalari oldida sovuqqon va qat’iyatli bo‘lishga o‘rgatdi. Mana shu mashaqqatli, tizimli va kechalari uyqusiz o‘tgan mehnatlar samarasi o‘laroq, men AQShning eng nufuzli davlat tadqiqot universitetlaridan biri — Janubiy Florida universiteti Mexanika muhandisligi (Mechanical Engineering) yo‘nalishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilinishga muvaffaq bo‘ldim.

Nega aynan Mashinasozlik?

Bugungi kunda ko‘plab yoshlar faqatgina IT, quruq dasturlash, veb-saytlar yaratish yoki virtual mahsulotlar ortidan ergashayotgan bir paytda, mening aynan Mexanika muhandisligini tanlaganim uzoq muddatli strategik va to‘la ratsional qaror edi. Shubhasiz, IT va dasturlash — bu bugungi kun va kelajakning tili, ammo bu til jismoniy dunyo bilan, ishlab chiqarish va moddiy sanoat ob’ektlari bilan chambarchas bog‘lanmas ekan, uning iqtisodiy va amaliy samaradorligi baribir cheklangan bo‘lib qolaveradi. Men virtual olamdagi quruq kodlar ortida emas, balki o‘sha kodlar harakatga keltiradigan real mexanizmlar ichida bo‘lishni xohladim.

Mening fikrimcha, Mexanika muhandisligi sohasining buyukligi va fundamental jozibasi uning o‘ta ko‘p qirraliligida hamda sohalararo tabiatga egaligida yotadi. U o‘z ichiga ilg‘or loyihalashni (CAD), zamonaviy kompyuter yordamida ishlab chiqarishni (CAM), materialshunoslikni, avtomatlashtirishni va robototexnikani tizimli ravishda uzviy birlashtiradi. Men faqatgina kompyuter monitorida virtual kod yozish bilan cheklanib qolishni mutlaqo istamasdim, balki o‘sha yozilgan raqamli kod moddiy dunyoda yirik zavod liniyasi, avtomatlashtirilgan robot qo‘li yoki yuqori aniqlikdagi texnologik qurilma ko‘rinishida qanday jismoniy harakatlanishini boshqarishni istardim. Detallarning og‘irlik kuchi, ishqalanish koeffitsiyenti va dinamik yuklamalarga qanday bo‘ysunishini real vaqt rejimida boshqarish muhandislikning eng yuqori cho‘qqisidir.

Janubiy Florida universitetidagi akademik tahsilimning ilk kunlaridanoq men faqatgina majburiy darslar yoki nazariy ma’ruzalar bilan cheklanib qolmadim. Robotlarni boshqarishning xalqaro standart tizimlari, kinematik modellashtirish prinsiplari va sun’iy intellekt elementlarini mexanik tizimlarga tatbiq etish usullarini laboratoriyalarda chuqur o‘rganishga kirishdim. Universitetning zamonaviy laboratoriya bazasida chiziqli algebra, ehtimollar nazariyasi va hisoblash matematikasi algoritmlarini real muhandislik vazifalariga, materiallarga ishlov berish jarayonlariga tatbiq etish strategiyasi ustida ishladim.

Xalqaro ta’lim men uchun yakuniy maqsad emas, balki fundamental poydevordir, shu sababli hozirda mexanika muhandisligi va boshqaruv tizimlarini eng yuqori nuqtaga olib chiqish uchun Stenford hamda boshqa universitetlarining onlayn professional kurslarini tahlil qilib, o‘zim uchun eng mos keladigan strategik dasturlarini o‘qishni rejalashtirmoqdaman.

Hozir ortga nazar tashlar ekanman, ustaxonadagi oddiy asboblar tovushidan boshlangan qiziqish global ilm-fan va AQSh sanoat ekotizimining eng ilg‘or qonuniyatlarini o‘rganishga olib kelganini his qilyapman. Kelajak faqat virtual kod yozadiganlarniki emas, kelajak o‘sha kodlar yordamida moddiy dunyoni mukammal boshqara oladigan, ishlab chiqarishni optimallashtiradigan real hayotga tatbiq eta oladigan yangi avlod intellektual muhandislarinikidir. Biz esa bu kelajakni qurishga va global maydonda millatimiz salohiyatini munosib namoyish etishga to‘la tayyormiz.

Maqola muallifi: Iroda Farhodova